তন্ত্র

উইকিপিডিয়া, মুক্ত বিশ্বকোষ থেকে
শ্রী যন্ত্র

তন্ত্র (সংস্কৃত: तन्त्र) হিন্দুসমাজে প্রচলিত ঈশ্বর উপাসনার পথবিশেষ। শিবমহাশক্তির উপাসনা-সংক্রান্ত শাস্ত্রগুলিকেও "তন্ত্রশাস্ত্র" নামে অভিহিত করা হয়।[১] তন্ত্রশাস্ত্র মতে, এই মহাবিশ্ব হল শিবমহাশক্তির দিব্য লীলা।[১] তন্ত্রে যেসব ধর্মীয় আচার-অনুষ্ঠানের বর্ণনা রয়েছে, তার উদ্দেশ্য মানুষকে অজ্ঞান ও পুনর্জন্মের হাত থেকে মুক্তি দেওয়া।[১]

খ্রিস্টীয় প্রথম সহস্রাব্দের প্রথম থেকে তন্ত্র বিকাশলাভ করতে শুরু করে। গুপ্তযুগের শেষভাগে এই প্রথার পূর্ণ বিকাশ ঘটেছিল। হিন্দু, শিখ, বৌদ্ধজৈনদের ধর্মবিশ্বাসে তন্ত্রের প্রভাব দেখা যায়। পরবর্তীকালে বৌদ্ধধর্মের হাত ধরে তন্ত্র পূর্ব এশিয়া ও দক্ষিণ পূর্ব এশিয়ায় বিস্তার লাভ করে।[২]

পরিচ্ছেদসমূহ

পাদটীকা [সম্পাদনা]

  1. ১.০ ১.১ ১.২ Usha, Brahmacharini (1990). A Brief Dictionary of Hinduism. পৃ: 77.
  2. White, David Gordon (ed.) (2000). Tantra in Practice. Princeton University Press. পৃ: 7. আইএসবিএন 0-691-05779-6.

তথ্যসূত্র [সম্পাদনা]

আরও পড়ুন [সম্পাদনা]

  • Arnold, Edward A., ed. (2009). As Long As Space Endures: Essays on the Kalacakra Tantra in Honor of H.H. the Dalai Lama. Ithaca, NY: Snow Lion Publications. আইএসবিএন 978-1-559393-0-34.
  • Avalon, Arthur (1928). The Serpent Power. Ganesh & Co.. আইএসবিএন 81-85988-05-6.
  • Bagchi, P.C. (1986). Kaulajnana-nirnaya of the School of Matsyendranath Varanasi: Prachya Prakashan. Michael Magee, transl.
  • Davidson, Ronald M. (2003). Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement. New York: Columbia University Press. আইএসবিএন 81-208-1991-8.
  • Davidson, Ronald M. (2005). Tibetan Renaissance: Tantric Buddhism in the Rebirth of Tibetan Culture. New York: Columbia University Press. আইএসবিএন 0-231-13471-1.
  • Feuerstein, Georg (1998). Tantra: The Path of Ecstasy. Boston: Shambhala. আইএসবিএন 1-57062-304-X.
  • Guenon, Rene (2004). Studies in Hinduism: Collected Works (2nd ed.). Sophia Perennis. আইএসবিএন 978-0900588693.
  • Gyatso, Geshe Kelsang (2003). Tantric Grounds and Paths. Tharpa Publications. আইএসবিএন 978-0-948006-33-3.
  • Gyatso, Geshe Kelsang (2005). Mahamudra Tantra. Tharpa Publications. আইএসবিএন 978-0-948006-93-7.
  • Gyatso, Tenzin; Tsong-ka-pa, Jeffrey Hopkins (1987). Deity Yoga. Ithaca, NY: Snow Lion Publications. আইএসবিএন 0-937938-50-5.
  • Kane, Pandurang Vaman. History of Dharmashastra. Pune: Bhandarkar Oriental Research Institute.
  • Magee, Michael, tr. (1984). Yoni Tantra.
  • Mahendranath, Shri Gurudev (1990). The Scrolls of Mahendranath. Seattle: International Nath Order.
  • McDaniel, June (2004). Offering Flowers, Feeding Skulls: Popular Goddess Worship in West Bengal. New York: Oxford University Press.
  • Mookerji, Ajit (1997). The Tantric Way: Art, Science, Ritual. London: Thames & Hudson.
  • Rao, T. A. Gopinatha (1981). Elements in Hindu Iconography. 1. Madras: Law Printing House.
  • Urban, Hugh (2002)। "The Conservative Character of Tantra: Secrecy, Sacrifice and This-Worldly Power in Bengali Śākta Tantra"। International Journal of Tantric Studies 6 (1)।
  • Walker, Benjamin (1982). Tantrism: Its Secret Principles and Practices. London: Acquarian Press. আইএসবিএন 0-85030-272-2.
  • Wallis, Glenn (2002). Mediating the Power of Buddhas: Ritual in the Mañjuśrīmūlakalpa. Albany: State University of New York Press.
  • White, David Gordon (2003). Kiss of the Yogini: "Tantric Sex" in its South Asian Contexts. Chicago: University of Chicago Press.
  • White, David Gordon (1998). The Alchemical Body: Siddha Traditions in Medieval India. Chicago: University of Chicago Press.
  • Woodroffe, John (1913). Mahanirvana Tantra: Tantra of the Great Liberation. Arthur Avalon, transl. http://www.sacred-texts.com/tantra/maha/। সংগৃহীত January 13, 2010.

বহিঃসংযোগ [সম্পাদনা]